Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından hazırlanan “Karbon Piyasasının İşletilmesine İlişkin Yönetmelik Taslağı” yayımlanmıştır. Taslak, Türkiye’nin net sıfır emisyon hedefleri doğrultusunda karbon fiyatlandırma mekanizmasını hayata geçirmeyi ve sera gazı azaltımını piyasa temelli bir sistem üzerinden teşvik etmeyi amaçlamaktadır.
Türkiye, 2053 net sıfır hedefi doğrultusunda, iklim değişikliğiyle mücadelede piyasa temelli mekanizmaları uygulamaya geçirme sürecinin önemli bir aşamasına ulaşmıştır. Bu çerçevede hazırlanan Emisyon Ticaret Sistemi (ETS), Türkiye’nin karbon yönetimi alanındaki en kapsamlı yapısal reformlarından birini temsil etmektedir.
ETS, sera gazı emisyonlarının azaltılmasını piyasa temelli bir fiyatlandırma mekanizmasıyla teşvik etmektedir. Belirlenen toplam emisyon tavanı kapsamında, sanayi ve enerji sektörlerinde faaliyet gösteren işletmelere emisyon tahsisatları sağlanmaktadır. Bu tahsisatlar, işletmelere belirli miktarda karbondioksit veya eşdeğeri sera gazı salma hakkı tanımaktadır. İşletme, emisyonlarını tahsis edilen miktarın altında tutarsa elinde kalan tahsisatları piyasada satabilmekte; emisyonu tahsis edilen miktarı aşarsa, eksik tahsisatı piyasadan satın almakla yükümlü olmaktadır.
Bu mekanizma ile karbon artık soyut bir çevresel kavram değil, dijital ortamda alınıp satılabilen bir finansal varlık haline gelmektedir. Dolayısıyla işletmeler, karbon emisyonlarını yalnızca çevresel bir konu olarak değil, finansal tablolarında ölçülebilir bir yükümlülük ve stratejik bir mali unsur olarak yönetmek zorundadır.
Kurumsal Yapı ve Mevzuat Dayanağı
Karbon piyasalarının kurulmasına ilişkin Yönetmelik, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 11. maddesine dayanılarak çıkarılmıştır. Yönetmelik, ETS kapsamında karbon piyasalarının kurulması, işletilmesi ve yönetimine ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir.
Yönetmelik kapsamında karbon piyasalarının işletiminden Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) sorumludur. EPİAŞ; birincil ve ikincil karbon piyasalarının kurulması, işletilmesi, uzlaştırma, faturalama ve veri yayımlama faaliyetlerini yürütür. Ayrıca İşlem Kayıt Sistemi’nin (İKS) kurulması, işletilmesi ve izleme, raporlama, doğrulama sistemiyle veri entegrasyonunun sağlanmasından da sorumludur.
Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, EPİAŞ tarafından hazırlanan ihale takvimlerini, piyasa işletim ücretlerini ve düzenleme önerilerini onaylar; piyasa faaliyetlerine ilişkin gözetim ve denetim yetkisine sahiptir.
Merkezi uzlaştırma kuruluşu, teminat, ödeme ve nakit takas işlemlerinin yürütülmesinden sorumludur. Teminatların kabulü, muhafazası, nemalandırılması ve teminat tamamlama çağrılarının yapılması bu kuruluş tarafından yerine getirilir.
Piyasa katılımcıları, kayıt işlemlerini tamamlamak, teminat yükümlülüklerini yerine getirmek, ödemelerini süresinde yapmak ve piyasada mevzuata uygun şekilde işlem gerçekleştirmekle yükümlüdür.
Bu çerçevede Yönetmelik, karbon piyasalarının teknik işletim yetkisini EPİAŞ’a, düzenleme ve gözetim yetkisini Kurum’a, mali işlemlerle ilgili sorumluluğu ise merkezi uzlaştırma kuruluşu ve piyasa katılımcılarına vermektedir. EPİAŞ ayrıca, “Merkezi Karşı Taraf (Central Counterparty – CCP)” olarak her alım satımda karşı taraf rolünü üstlenecek olup böylelikle alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olarak konumlanılması ve karşı taraf riskinin ortadan kaldırılması amaçlanmıştır.
Piyasa Yapısı: Birincil, İkincil ve Vadeli Piyasalar
Yönetmelik, karbon piyasalarının iki ana yapı altında işletileceğini öngörmektedir. Birincil Karbon Piyasası, tahsisatların yıllık olarak ihale yöntemiyle satışa sunulduğu piyasadır.
Bu piyasada oluşan fiyatlar, “Karbon Referans Fiyatı” olarak adlandırılmakta ve piyasanın genel göstergesi niteliği taşımaktadır. İhale süreçleri EPİAŞ tarafından tek satıcı olarak yürütülmektedir.
İkincil (Spot) Karbon Piyasası ise tahsisatların sürekli ticaret yöntemiyle alınıp satıldığı piyasadır. Katılımcılar, Elektronik Piyasa Yönetim Sistemi (ETPYS) aracılığıyla alış veya satış yönünde teklif sunabilmektedir.
Gelecekte kurulması planlanan Vadeli Karbon Piyasası, katılımcılara fiyat dalgalanmalarına karşı korunma imkanı sağlayacak ve karbonun finansal ürün olarak derinleşmesini destekleyecektir.
Piyasa Katılım Süreci
Piyasada gerçekleştirilen işlemler, EPİAŞ tarafından işletilen sistemler üzerinden yürütülmektedir. Teminat, uzlaştırma, ödeme ve faturalama süreçlerinde merkezi uzlaştırma kuruluşu devreye girmekte ve mali işlemler bu kuruluş aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Katılımcılar, işlem yükümlülüklerine karşılık olarak Türk lirası, döviz, teminat mektubu veya devlet tahvili gibi kıymetlerle teminat sunmaktadır. Sisteme dahil olmak isteyen işletmeler için katılım üç aşamada gerçekleşir:
- İşlem Kayıt Sistemi (İKS) hesabı açılması,
- Başvurunun değerlendirilmesi ve onaylanması,
- Birincil ve ikincil piyasalara kayıt işlemlerinin tamamlanması.
İKS, tahsisatların ihracı, transferi ve iptali gibi tüm işlemlerin kaydedildiği dijital altyapıdır. Her işletme için ayrı bir hesap açılması zorunludur.
Başvurular
İKS’ye kayıt için başvurular, gerekli belgelerle birlikte EPİAŞ’a yapılacaktır. Belgelerde eksiklik bulunması halinde işletmeye on iş günü süre tanınacak olup eksikliklerin tamamlanmaması durumunda başvuru reddedilecektir. Başvurusu onaylanan işletmeler, ilgili piyasalarda işlem yapma hakkına sahip “piyasa katılımcısı” statüsünü kazanacaktır. Bu statü, merkezi uzlaştırma kuruluşu ile imzalanan katılım anlaşmasının geçerliliğine bağlıdır; anlaşmanın sona ermesi durumunda katılımcı statüsü de düşecektir.
Yönetmelik, Türkiye’de karbon fiyatlandırma sisteminin kurumsallaşması ve piyasa temelli bir emisyon azaltım mekanizmasının oluşturulması açısından önemli bir adım niteliği taşımaktadır. Uygulamanın etkinliği, izleme, raporlama ve doğrulama sistemi ile karbon piyasası altyapısının uyumlu biçimde işletilmesine bağlı olacaktır.
Piyasa Bütünlüğü, Denetim ve İtiraz Mekanizmaları
Yönetmelik, karbon piyasasının adil, şeffaf ve istikrarlı işleyişini güvence altına almak için bir denetim ve itiraz mekanizması öngörmektedir.
Katılımcılar, ticari işlemler, uzlaştırma bildirimleri veya faturalardaki olası hatalara karşı belirlenen sürelerde itirazda bulunabileceklerdir. Ancak itiraz süreci, katılımcının ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacak olup itiraz inceleme sonucunda haklı bulunursa düzeltme gerçekleştirilecektir.
Gelirler
İhalelerden elde edilen gelirler, ETS kapsamındaki sektörlerde yeşil dönüşüm ve adil geçişi destekleyen projelerde kullanılmak üzere oluşturulacak özel hesaplara aktarılmaktadır. Böylece sistem, hem sera gazı emisyonlarının azaltılmasını hem de düşük karbonlu yatırımların finansal olarak desteklenmesini hedeflemektedir.
Aynı zamanda ETS, Türkiye’nin AB Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) ile entegrasyon sürecinde kritik bir eşik oluşturmaktadır. Piyasanın kurulması, Türkiye’nin AB ile karbon fiyatlandırmasında “eşdeğer sistem” statüsü kazanması açısından da stratejik önem taşımaktadır.