Avrupa Birliği (“AB”), Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism – “CBAM”) aracılığıyla iklim politikaları kapsamında küresel ölçekte önemli bir dönüşüm sürecini yönlendirmektedir. Bu kapsamda CBAM mekanizmasının kapsamının genişletilmesine ilişkin son gelişmeler, özellikle uluslararası ticaret yapan şirketler açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken hukuki ve ekonomik sonuçlar doğurmaktadır.
CBAM nedir?
CBAM, Avrupa Birliği tarafından ithal edilen belirli ürünlerin karbon maliyetlerinin AB içinde üretilen ürünlerle eşitlenmesini sağlamak amacıyla uygulanan bir karbon fiyatlandırma mekanizmasıdır.
Avrupa Komisyonu, 30 Eylül 2024 tarihinde CBAM’ın kapsamını genişletmeye yönelik planlarını kamuoyu ile paylaşmıştır. Bu kapsamda yürütülen paydaş anketi, 30 Eylül – 25 Ekim 2024 tarihleri arasında açık kalmış olup, genişletmenin uygulanabilirliği ve idari maliyetleri hakkında veri toplanmasını amaçlamaktadır. Anket sonuçlarının, 2025 yılı sonuna kadar yayımlanması beklenen rapor ile birlikte, CBAM mekanizmasının gelecekteki gelişimine yön vermesi öngörülmektedir.
CBAM, Avrupa Yeşil Mutabakatı çerçevesinde karbon kaçağının önlenmesine yönelik temel araçlardan biri olarak kabul edilmektedir. Karbon kaçağı, karbon yoğun üretimin daha düşük çevresel yükümlülüklere sahip ülkelere kaydırılması riskini ifade etmekte olup, mekanizma bu riski azaltmayı amaçlamaktadır.
CBAM’ın Kapsamı ve Genişletilme Gerekçesi
Geçiş döneminde (2023–2025) CBAM; çimento, demir-çelik ve alüminyum gibi karbon yoğun hammaddelere odaklanmaktadır. Bununla birlikte Avrupa Komisyonu, mevcut yapının belirli sistemsel boşluklar barındırdığını değerlendirmektedir.
Mevcut düzenleme yalnızca yukarı akış (upstream) ürünlere uygulanmakta olup, aşağı akış (downstream) ürünlere henüz kapsam dahilinde yer verilmemektedir. Bu durum, üreticilerin karbon maliyetlerinden kaçınmak amacıyla üretimlerini AB dışına kaydırarak işlenmiş ürünleri yeniden AB pazarına sunmalarına olanak tanıyabilmektedir.
Bu kapsamda CBAM mekanizması, Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ile paralel bir şekilde tasarlanmış olup, karbon fiyatlandırmasının uluslararası ticarete entegre edilmesini hedeflemektedir.
Aşağı akış ürünler, hammaddelerin işlenmesiyle elde edilen nihai ürünleri ifade etmektedir. Örnek olarak aşağıdaki ürünler sayılabilir:
- Otomotiv sektörü ürünleri ve çelik yapı bileşenleri
- Alüminyum ambalajlar ve yapı elemanları
- Beton ve çimentoya dayalı yapı malzemeleri
Bu ürünlerin CBAM kapsamına dahil edilmesi, değer zincirinin tamamında karbon maliyetinin dikkate alınmasını sağlayarak karbon kaçağı riskinin daha etkin şekilde kontrol edilmesine katkı sağlayacaktır.
Paydaş Anketi ve Beklenen Etkiler
Avrupa Komisyonu tarafından yürütülen paydaş anketi; ithalatçılar, üreticiler, sektör temsilcileri ve akademik çevreleri kapsayan geniş bir katılımcı kitlesine yöneliktir.
Bu süreçte elde edilecek verilerin, hem düzenlemenin kapsamının belirlenmesinde hem de idari yüklerin optimize edilmesinde belirleyici olması beklenmektedir.
Uygulama Takvimi
- 2024 Q4 – 2025 Q1: doğrulayıcı akreditasyon süreçleri
- 2025 Q2: kapsam genişletme çalışmaları
- 2025 Q4: raporun yayımlanması
- 2026 – 2028: tam uygulama süreci
Sonuç olarak CBAM mekanizmasının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar, AB’nin karbon azaltım hedeflerine ulaşma konusundaki kararlılığını ortaya koymaktadır. Bu gelişmeler, özellikle uluslararası ticaret yapan şirketler açısından stratejik uyum süreçlerinin yeniden değerlendirilmesini gerektirmektedir.